fbpx

Schistosomatoza (przywrzyca, bilharcjoza)

Schistosomatoza to choroba tropikalna z charakterystycznymi objawami ze strony układu moczowego. W tej postaci zwykle pojawia się bolesne oddawanie moczu, częstomocz i krwiomocz, związane ze składaniem jaj przez samice w pęcherzu moczowym. Istnieją hipotezy, że przywry odgrywają rolę w wywoływaniu nowotworów pęcherza moczowego. Wszystkie gatunki przywr z rodzaju Schistosoma, które pasożytują u człowieka, mogą prowadzić do zapalenia skóry. W Polsce najczęściej dochodzi do ,,wysypki pływaków” - zapalenia skóry spowodowanego przez larwy ptasich schistosom.

Schistosomatoza (przywrzyca, bilharcjoza) – oferta badań

F10
250zł

Schistosoma IgG i IgM – IIF

Schistosoma IgG i IgM – IIF

Test serologiczny, czyli wykrywający przeciwciała klasy IgG i IgM dla przywr z rodzaju Schistosoma wykonywany metodą immunofluorescencji pośredniej (IIF). Antygenem są mrożone skrawki dorosłych postaci Schistosoma mansoni. Ze względu na podobieństwo antygenów, test wykrywa również zakażenia innymi gatunkami Schistosoma. Obecność swoistych przeciwciał stwierdzana jest zarówno we wczesnym okresie zakażenia (gdy nieobecne są jeszcze jaja pasożyta w kale lub moczu), jak i przewlekłym zarażeniu. U osoby z dotychczas nieleczonym zarażeniem, potwierdzeniem zarażenia jest wykrycie obecności przeciwciał IgG.

Schistosoma (przywrzyca, bilharcjoza) – o zakażeniu

Schistosomatoza (inaczej bilharcjoza lub gorączka ślimacza) jest chorobą pasożytniczą, którą wywołują pasożytujące przywry z rodzaju Schistosoma. Przywrami z rodzaju Schistosoma zarażonych jest na świecie około 600 milionów ludzi. Schistosomatozę stwierdzono nie tylko u osób zamieszkujących obszary endemiczne (czyli miejsca naturalnego występowania przywr). Rozwiń tekst

Zwiń tekst
Zarażenie Schistosoma wykryto również u wielu emigrantów przebywających w krajach położonych poza zasięgiem naturalnego występowania przywr. Przykładowo w USA wykryto przywry Schistosoma u około 40 000 osób. Rozprzestrzenieniu przywr z rodzaju Schistosoma sprzyja prowadzona w wielu krajach intensywna rozbudowa systemów nawadniających pola uprawne. Systemy nawadniające tworzą doskonałe warunki do rozwoju zarówno żywicieli tych pasożytów, czyli ślimaków oraz samych przywr (Schistosoma).

Gatunki z rodzaju Schistosoma różnią się zasięgiem rozprzestrzenienia geograficznego. Schistosoma japonicum występuje na Dalekim Wschodzie (szczególnie w Chinach, na Filipinach, na Tajwanie, w Tajlandii, Laosie i Kambodży). Schistosoma mansoni pojawia się głównie na Bliskim Wschodzie, w Zachodniej Afryce i Ameryce Południowej (Wenezueli, Brazylii, Puerto Rico) oraz na Wyspach Karaibskich. Schistosoma hematobium występuje w Afryce, na Bliskim Wschodzie, a także w południowej Europie (południowej części Portugalii), na Cyprze i w Indiach. Powyższe trzy gatunki Schistosoma stanowią najczęstsze czynniki etiologiczne zarażeń u ludzi. Rzadziej schistosomatozę wywołują inne gatunki: Schistosoma bovis, Schistosoma mattheei i Schistosoma intercalatum (grupa Schistosoma haematobium), Schistosoma rodhauni (grupa Schistosoma mansoni) oraz Schistosoma mekongri (grupa Schistosoma japonicum).

W organizmie człowieka przywry lokalizują się w różnych miejscach. Schistosoma japonicum występuje w splotach żyły krezkowej górnej, przebiegającej w okolicach jelita cienkiego. Schistosoma mansoni bytuje w splotach żylnych jelita grubego (w tzw. żyle krezkowej dolnej). Schistosoma haematobium występuje w splotach żylnych pęcherza moczowego i miednicy mniejszej.

Jaja Schistosoma wydalane są z kałem ludzi lub innych ssaków. W czasie procesów nawożenia ogrodów i pól przenoszone są na nowe obszary. W okresach łagodnych zim jaja przywr mogą przeżyć przez 80 dni. Żywiciele przywr Schistosoma, czyli ślimaki ukryte w skorupach mogą przeżywać kilka miesięcy. W okresach suchych, gdy ilość opadów jest znikoma, w organizmach ślimaków postacie rozwojowe przywr zdolne do dalszego rozwoju, czekają na bardziej optymalne warunki.

Na obszarach endemicznych przywrami Schistosoma japonicum zarażone mogą być różne zwierzęta, co ma kluczowe znaczenie w tworzeniu się i rozprzestrzenianiu się ognisk schistosomatozy. Należą do nich psy, koty, szczury, myszy, świnie, konie, owce i kozy.

Liczba osób zarażonych przywrami Schistosoma japonicum jest zmienna w zależności od obszaru. Z największym problemem związanym z schistosomatozą borykają się obecnie Chiny, w których występuje znaczny odsetek zarażeń wśród ludności wiejskiej i zamieszkującej tereny nadmorskie.

Wzrost zarażeń Schistosoma haematobium w ostatnich latach związany jest z powstaniem nowych projektów nawadniających pola i kanałów wodnych oraz powszechnymi kąpielami w zbiornikach wodnych.

Przywrą Schistosoma mansoni zarażeni są głównie ludzie, rzadziej małpy i pawiany, szczury i inne gryzonie.

W cyklu rozwojowym przywr z rodzaju Schistosoma ślimak występuje zawsze jako żywiciel pośredni. Żywicielem ostatecznym jest natomiast człowiek (lub inny ssak). Człowiek zaraża się w wyniku bezpośredniego kontaktu z występującymi w środowisku wodnym larwami przywr (noszącymi nazwę cerkarii). Larwy przywry potrafią aktywnie wnikać przez nieuszkodzoną skórę i w ten sposób przedostają się do układu krążenia żywiciela.

Zwiń tekst

Schistosomatoza (przywrzyca, bilharcjoza) – objawy i leczenie

Schistosomatoza (przywrzyca) – objawy i leczenie

U większości mieszkańców obszarów szczególnie dotkniętych występowaniem przywr z rodzaju Schistosoma rozwija się tzw. odporność nabyta, dzięki której schistosomatoza przebiega często bezobjawowo. Schistosoma japonicum, mimo intensywnego zakażenia organizmu, może nawet przez ponad 40 lat nie powodować objawów u osoby zakażonej. Rozwiń tekst

Zwiń tekst
Ostry przebieg ma natomiast pierwsze zarażenie lub zarażenie występujące u osób spoza terenów endemicznych. U większości pacjentów objawy pojawiają się do 5 lat od zarażenia. Pierwsze objawy schistosomatozy występują już w czasie wnikania larw (cerkarii) przez skórę, a także w okresie wędrówki pasożyta u człowieka. Wszystkie gatunki przywr z rodzaju Schistosoma, które pasożytują u człowieka, mogą prowadzić do zapalenia skóry. W miejscu wniknięcia larwy (cerkarii) dochodzi do miejscowego odczynu zapalnego, świądu, wysypki plamisto-grudkowej lub pęcherzykowej.

W Polsce najczęściej dochodzi do zapalenia skóry spowodowanego przez larwy ptasich schistosom. Choroba ta nazywana jest ,,wysypką pływaków’’.  U osób zakażonych zmiany skórne pojawiają się po 2 godzinach od kontaktu z pasożytem. Najpierw pojawia się na skórze drobna swędząca pokrzywka, która z czasem przybiera postać rozległych czerwonych plam z ostro zakończonymi guzkami o średnicy 2-5 mm, znajdującymi się w centrum plam. Schistosomatozie towarzyszą takie objawy, jak opuchlizna i ból, które utrzymują się przez 10 dni.

Do tej pory nie ma jednoznacznych dowodów na to, czy larwy ptasich schistosom docierają do narządów wewnętrznych człowieka. Badania doświadczalne z udziałem małp i myszy, czyli nietypowych żywicieli przywr ptasich (podobnie jak w przypadku człowieka) wykazały, że larwy przywr docierają do płuc i rdzenia kręgowego. Może to sugerować możliwość podobnej wędrówki również u człowieka. U osób narażonych powtórnie na inwazję cerkarii (larw) ptasich schistosom pojawiały się objawy alergiczne w układzie oddechowym. U dzieci chorych na astmę, zmianom skórnym charakterystycznym dla schistosomatozy mogą towarzyszyć duszności.

Przywry z rodzaju Schistosoma są odpowiedzialne za występowanie różnych objawów. Są to m.in.:

  • Miejscowe lub ogólnoustrojowe reakcje wywoływane przez produkty przemiany materii zarówno larwalnych postaci przywr, jak i dorosłych osobników. Działanie toksyczno-alergiczne prowadzi m.in. do rozwoju zespołu objawów określanych jako gorączka Katayama;
  • Uszkodzenia tkanek związane z krwawymi wylewami mającymi miejsce podczas wędrówki pasożytów po organizmie żywiciela lub przebijania się jaj z naczyń żylnych, czego konsekwencją są uszkodzenia narządów;
  • Tworzenie pseudoropni lub pseudotorbielowych zmian zlokalizowanych wokół jaj;
  • Zmiany zapalne, krwotoczne, przerostowe, brodawczakowate lub polipowate, występujące w miejscu bytowania przywr, czego następstwem jest zaburzenie prawidłowego funkcjonowania narządów;
  • Przy dużej intensywności zarażenia Schistosoma, niedrożność naczyń żylnych.
Gorączka Katayama

Gorączka Katayama nazwę zawdzięcza miejscowości Katayama w Japonii, w której po raz pierwszy opisano jej występowanie. Gorączka Katayama jest chorobą o podłożu immunologicznym. Rozwija się w ostrej fazie schistosomatozy wywołanej głównie przez Schistosoma japonicum, rzadziej przez Schistosoma mansoni i sporadycznie przez Schistosoma haematobium. Po 20-60 dniach od zarażenia w czasie składania przez samicę jaj, dochodzi do reakcji antygenu uwalnianego z jaj z przeciwciałami i do rozwoju stanu nadwrażliwości. U pacjentów pojawia się gorączka, dreszcze, eozynofilia (zwiększona liczba eozynofili czyli rodzaju krwinek białych w krwi obwodowej), powiększenie śledziony i wątroby (hepatosplenomegalia), uogólnione powiększenie węzłów chłonnych i objawy żołądkowo-jelitowe.

Okres inkubacji Schistosoma japonicum w organizmie trwa od 14-84 dni. U osób mających pierwszy kontakt z przywrą, zwykle jest to krótszy czas, a choroba przebiega z objawami, które w gorączce Katayama utrzymują się przez kilka tygodni. Podczas zarażenia Schistosoma japonicum i Schistosoma mansoni po stadium ostrym choroba może przejść w postać bezobjawową trwającą nawet kilka lat, po której dochodzi do postaci przewlekłej. W fazie tej dominują biegunki (często występujące z domieszką krwi) i zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Chorzy tracą apetyt i chudną, a z kałem wydalane są jaja pasożytów. W błonie śluzowej i w warstwie podśluzówkowej okrężnicy oraz w jelicie cienkim obecne są z reguły jaja przywr wraz rozległymi naciekami komórkowymi. W tkance mięśniowej występują natomiast ziarniniaki. Dochodzi również do owrzodzenia błony śluzowej jelita cienkiego i grubego, które z czasem bliznowacieje. Charakterystycznymi zmianami w jelicie są liczne polipy, które zawierają dużą ilość jaj. Postaci dorosłe okresowo mogą przebywać w żyłach krezkowych (w okolicy jelit) lub w żyłach jelita i pęcherza. W późnym stadium schistosomatozy stwierdza się zwłóknienia w jelicie grubym.

Schistosomatoza - postać wątrobowo-śledzionowa

W tej postaci schistosomatozy jaja, które nie zostały złożone w tkance jelita, przemieszczają się z powrotem do układu żył wrotnych, doprowadzających krew do wątroby. Pobudzają w ten sposób proces tworzenia ziarniniaków i włóknienia. Zwłóknienie wątroby utrudnia krążenie wrotne i powoduje powstanie nadciśnienia wrotnego. U pacjentów pojawiają się takie objawy, jak powiększenie wątroby i śledziony, żylaki przełyku, obrzęki i żółtaczka. Często występują również krwawienia z żylaków przełyku. Sporadycznie pojawiają się objawy przewlekłej choroby wątroby. Nie występuje natomiast tzw. śpiączka wątrobowa. Pierwotny odczyn zapalny w naczyniach spowodowany jest przez jaja i produkty metabolizmu przywr. Wynikiem zmian w dorzeczu żyły wrotnej są zwłóknienia obejmujące tylko naczynia wątrobowe i przewody żółciowe. Proces ten jest charakterystyczny dla schistosomatozy i zachodzi nawet wówczas, gdy nie ma jaj (być może związany jest z odczynem alergiczno-toksycznym na metabolity pasożyta). Wątroba ulega powiększeniu, a śledziona rozrostowi i włóknieniu.

Schistosomatoza - postać sercowo-płucna

W sytuacji, gdy przywry przemieszczą się z dużym obiegiem krwi do płuc i serca, w narządach tych rozwijają się ogniska choroby. W płucach znajdowane są często jaja Schistosoma haematobium, rzadziej jaja Schistosoma mansoni i Schistosoma japonicum, które dostały się do tego narządu razem z krwią. Schistosomatoza sercowo-płucna ma miejsce najczęściej w inwazjach Schistosoma mansoni.

Schistosomatoza dróg moczowych

Jest to najczęstsza postać kliniczna inwazji Schistosoma haematobium, rzadziej Schistosoma japonicum i Schistosoma mansoni. W tej postaci schistosomatozy zazwyczaj pojawiają się takie objawy, jak bolesne oddawanie moczu, częstomocz i krwiomocz, które są związane ze składaniem jaj przez samice w pęcherzu moczowym. U 10% pacjentów z objawami wątrobowo-śledzionowymi, zarażonych Schistosoma mansoni, obserwowano zapalenie kłębuszków nerkowych. Skutkiem zarażenia są wtedy zaburzenia funkcji nerek. U kobiet zidentyfikowano występowanie dojrzałych postaci i jaj Schistosoma haematobium w pochwie i sromie. Inwazje tych przywr do układu płciowego mogą być przyczyną bezpłodności, komplikacji porodowych i zaburzeń miesiączkowania. Istnieją przypuszczenia, że przywry odgrywają rolę w wywoływaniu nowotworów pęcherza moczowego.

Schistosomatoza ośrodkowego układu nerwowego

Przywry wraz z krwią mogą dostać się do ośrodkowego układu nerwowego. Schistosoma japonicum migruje do mózgu, Schistosoma haematobium i Schistosoma mansoni do rdzenia kręgowego. Przebieg inwazji wszystkich trzech gatunków jest podobny. Wyróżnia się kilka faz schistosomatozy, charakteryzujących się występowaniem różnych objawów. W okresie inkubacji, w czasie migracji i dojrzewania przywr, występują zmiany skórne związane z penetracją larw (cerkarii) do tkanek, uszkodzenia narządów (w tym szczególnie płuc) z towarzyszącymi wylewami, ogniskowo pojawiają się eozynofile (rodzaj krwinek białych w krwi). W czasie wzrostu larw w obrębie żył wrotnych dochodzi do ostrego zapalenia wątroby. Podczas bytowania i dojrzewania larw w jelicie cienkim pojawia się przekrwienie ścian jelita cienkiego. W czasie przebijania się do jelita jaj, złożonych przez samice w naczyniach żylnych, ma miejsce uszkodzenie tkanek i zwiększona liczby eozynofilii, związana z toksyczno-alergicznym działaniem produktów przemiany materii pasożyta. Wszystkie rodzaje Schistosoma pojawiają się w Polsce (inwazje importowane).

Schistosomatoza (przywrzyca) – leczenie

W leczeniu schistosomatozy stosowany jest głównie prazykwantel.

Zwiń tekst

Schistosomatoza (przywrzyca, bilharcjoza) – diagnostyka

Podstawą potwierdzenia zarażenia przywrami z rodzaju Schistosoma jest wykrycie jaj. W przypadku diagnostyki w kierunku Schistosoma mansoni i Schistosoma japonicum, jaja wykrywane są w kale, a w przypadku Schistosoma haematobium w moczu lub w materiale pobranym podczas biopsji. Rozwiń tekst

Zwiń tekst
Jaja mają owalną postać z charakterystycznym kolcem. W masywnych inwazjach jaja mogą występować w kale w dużych ilościach. W takich przypadkach kał badany jest metodą bezpośrednią. W mniej intensywnych inwazjach stosuje się metody zagęszczające kał (np. technikę sedymentacji).

Do wykrywania schistosomatozy wykorzystywane są również testy serologiczne, których celem jest zidentyfikowanie przeciwciał powstających w odpowiedzi na występowanie wszystkich stadiów rozwojowych przywr. Zastosowanie znajdują takie testy, jak odczyn wiązania dopełniacza, immunofluorescencji pośredniej, hemaglutynacji pośredniej, lateksowy, immunoelektroforeza oraz metody ELISA i Western Blot. Większość laboratoriów na obszarach endemicznych wykorzystuje test ELISA lub radioimmunologiczny (RIA) z zastosowaniem antygenów jaj lub dorosłych osobników. Testy serologiczne są wskazane w badaniach epidemiologicznych i w diagnostyce osób powracających z terenów występowania pasożytów. W późnej przewlekłej fazie zarażenia, jaj nie wykrywa się już w kale i moczu. Dlatego główną rolę w potwierdzeniu rozpoznania przewlekłej schistosomatozy odgrywają testy serologiczne. Dodatkowym potwierdzeniem zarażenia jest wystąpienie eozynofilii, charakterystyczny obraz kliniczny i wywiad epidemiologiczny potwierdzający przebywanie pacjenta na obszarach endemicznych. Schistosomatozę można wykluczyć na podstawie negatywnych wyników testów serologicznych, po 2-3 krotnym negatywnym wyniku badania kału i moczu z wykorzystaniem metod zagęszczających i negatywnym wyniku biopsji.

Zwiń tekst

Schistosomatoza (przywrzyca, bilharcjoza) – oferta badań

F10
250zł

Schistosoma IgG i IgM – IIF

Schistosoma IgG i IgM – IIF

Test serologiczny, czyli wykrywający przeciwciała klasy IgG i IgM dla przywr z rodzaju Schistosoma wykonywany metodą immunofluorescencji pośredniej (IIF). Antygenem są mrożone skrawki dorosłych postaci Schistosoma mansoni. Ze względu na podobieństwo antygenów, test wykrywa również zakażenia innymi gatunkami Schistosoma. Obecność swoistych przeciwciał stwierdzana jest zarówno we wczesnym okresie zakażenia (gdy nieobecne są jeszcze jaja pasożyta w kale lub moczu), jak i przewlekłym zarażeniu. U osoby z dotychczas nieleczonym zarażeniem, potwierdzeniem zarażenia jest wykrycie obecności przeciwciał IgG.