fbpx

Leiszmanioza (zakażenie Leishmania)

Na świecie zarażonych pierwotniakami Leishmania jest około 12 milionów ludzi. Wyróżnia się trzy postaci leiszmaniozy: skórną, trzewną i śluzówkowo-skórną. W leiszmaniozie skórnej pojawiają się zmiany skórne najczęściej zlokalizowane na odsłoniętych częściach kończyn i twarzy, które zostawiają blizny. W postaci śluzówkowo-skórnej występują typowe zmiany skórne i zmiany zapalno-wrzodziejące błony śluzowej górnych dróg oddechowych. Leiszmanioza trzewna jest postacią choroby o najgroźniejszym przebiegu i prowadzi do uszkodzenia narządów wewnętrznych oraz szpiku.

Leiszmanioza (zakażenie Leishmania) - o chorobie

Leiszmanioza jest chorobą pasożytniczą wywołaną przez wiciowce leishmania. Rodzaj Leishmania obejmuje około 20 chorobotwórczych dla człowieka gatunków pierwotniaków.

Rozwiń tekst

Zwiń tekst

Leishmania donovani została opisana niezależnie przez dwóch badaczy - sir Williama Leishmana oraz Charlesa Donovana, którym zawdzięcza swoją nazwę. Leishmania przenoszona jest przez tzw. muchy piaskowe z rodzaju Lutzomyia i Phlebotomus.

W wyniku zmiany klimatu, najważniejsze gatunki pasożyta (Leishmania donovani, Leishmania infantum, Leishmania tropica, Leishmania aethiopica i Leishmania major) występują również w Europie, zwłaszcza w rejonie Morza Śródziemnego, a nawet w Niemczech. Na świecie zarażonych  pierwotniakami Leishmania jest około 12 milionów ludzi. Rocznie pojawia się 1,5-2 milionów nowych zakażeń i 60 tysięcy zgonów. 350 milionów ludzi jest stale narażonych na zakażenie.

W cyklu życia Leishmania występują dwie fazy, które nie zawsze mają identyczny przebieg. W organizmie owadów (np. mucha piaskowa) Leishmania funkcjonuje zewnątrzkomórkowo w świetle jelita w postaci wiciowca wielkości 10-15μm (tzw. promastigota). Po migracji do gruczołów ślinowych owada, Leishmania przekształca się w 2-5μm postać bez wici (amastigota ). Transmisja do organizmu ssaka odbywa się za pośrednictwem zainfekowanej śliny poprzez ukąszenie przez muchę. We krwi pasożyt zostaje wchłonięty (sfagocytowany) przez makrofagi - komórki żerne pełniące funkcje odpornościowe. Postać amastigota Leishmania mnoży się w makrofagach poprzez podziały. Po zniszczeniu komórek gospodarza nowoutworzone amastigota przenikają do krwiobiegu. Cykl kończy się, gdy muchy wraz z krwią zasysają zainfekowane komórki.

W rzadkich przypadkach Leishmania może być przekazywana bez żywiciela pośredniego, np. przez łożysko od matki do dziecka, poprzez stosunek płciowy, transfuzję krwi lub transplantację narządu.

Zwiń tekst

Leiszmanioza (zakażenie Leishmania) - objawy i leczenie

Leiszmanioza (zakażenie Leishmania) - objawy

Okres inkubacji objawów zakażenia Leishmanią jest długi i wynosi od kilku tygodni do kilku miesięcy. Wyróżnia się trzy postaci leiszmaniozy: skórną, trzewną i śluzówkowo-skórną.

Rozwiń tekst

Zwiń tekst

W leiszmaniozie skórnej (tzw. owrzodzenie z Aleppo) zwykle w ciągu kilku tygodni od ukłucia przez moskita pojawiają się zmiany skórne, które są najczęściej zlokalizowane na odsłoniętych częściach kończyn i twarzy.

Pierwszym objawem leiszmaniozy skórnej jest zaczerwieniona grudka o średnicy do 2 cm, która z czasem przekształca się w charakterystyczne owrzodzenie z uniesionymi brzegami, w którym pojawia się surowiczy wysięk lub centralna martwica i strupy. Zmiany mogą mieć rozsiany charakter. Zazwyczaj towarzyszy im powiększenie okolicznych węzłów chłonnych. W ciągu 2–10 miesięcy dochodzi do samoistnego wygojenia się zmian skórnych, w wyniku których powstają blizny.

W postaci śluzówkowo-skórnej początkowo występują typowe zmiany skórne. Po wielu latach w obrębie błony śluzowej górnych dróg oddechowych mogą rozwinąć się zmiany zapalno-wrzodziejące. Nie rozpoznano przyczyn takiej dynamiki leiszmaniozy. Pierwszym objawem są krwawienia z nosa i jego niedrożność. Z czasem dochodzi do rozwoju bolesnych owrzodzeń w obrębie błon śluzowych, a także destrukcji tkanek nosa, podniebienia, warg, krtani, które prowadzą do oszpecenia i kalectwa osoby zakażonej.

Leiszmanioza trzewna jest postacią choroby o najgroźniejszym przebiegu i prowadzi do uszkodzenia narządów wewnętrznych oraz szpiku. Okres inkubacji choroby wynosi 3–6 miesięcy. Przebieg choroby może mieć nagły charakter, jednak w większości przypadków choroba przebiega skrycie przez wiele miesięcy, a czasem lat. Wśród typowych objawów choroby występują  długotrwałe, nawracające gorączki, narastające osłabienie i wyniszczenie organizmu, biegunka, hiperpigmentacja (ciemniejszy odcień) skóry. Ponadto może pojawić się powiększenie węzłów chłonnych, wątroby i śledziony, obecność płynu w jamie brzusznej oraz obrzęki. Zaburzenia odporności w przebiegu leiszmaniozy zwiększają ryzyko wtórnych zakażeń bakteryjnych płuc i przewodu pokarmowego, gruźlicy i posocznic. Zaburzenia krzepnięcia są przyczyną zagrażających życiu krwotoków. Nieleczona leiszmanioza trzewna prowadzi do zgonu 95% chorych w ciągu 2 lat od pojawienia się objawów.

Leiszmanioza (zakażenie Leishmania) - leczenie

Do leczenia tradycyjnie stosowane są związki antymonu. Pewną skuteczność wykazują też leki przeciwgrzybicze (ketokonazol, flukonazol) oraz miltefozyna.

Zwiń tekst

Leiszmanioza (zakażenie Leishmania) – diagnostyka

Zasadniczym elementem rozpoznania jersiniozy jest izolacja bakterii z materiału klinicznego (najczęściej kału). Do tego celu stosowane jest specjalne podłoże o nazwie CIN, będące podłożem wybiórczym dla pałeczek Yersinia lub podłoża chromogenne (charakteryzują się dodatkiem substratów, które pod wpływem wytwarzanych przez bakterie enzymów ulegają hydrolizie i zmieniają barwę). Rozwiń tekst

Zwiń tekst
Dalsza diagnostyka izolowanych szczepów opiera się na ocenie ich właściwości biochemicznych (zdolność do fermentacji salicyny, eskuliny, dekarboksylacji ornityny) oraz badaniach serologicznych ze swoistymi surowicami odpornościowymi. Zdolność produkcji białek YOP oceniana może być na podstawie wzrostu szczepu na podłożu CR-MOX (z czerwienią Kongo i szczawianem magnezu). Jest to szczególnie ważny element diagnostyki bakteriologicznej zakażeń pałeczkami Yersinia enterocolitica, gdyż nie każdy wyizolowany z materiału klinicznego szczep jest szczepem chorobotwórczym!

Ważnym elementem diagnostyki jersiniozy są badania serologiczne (wykrywanie przeciwciał przeciw antygenom pałeczek Yersinia enterocoliticaYersinia pseudotuberculosis w surowicy). Jako antygeny obecnie najczęściej wykorzystywane są białka YOP, rzadziej lipopolisacharydy (LPS) stanowiące składnik tzw. antygenu somatycznego (O). Zastosowanie białek YOP jako antygenów w testach ELISA lub immunoblot prowadzi do uzyskania wysokiej specyficzności tych badań i eliminacji możliwości uzyskiwania fałszywie dodatnich wyników spowodowanych kolonizacją organizmu przez niepatogenne (saprofityczne) szczepy pałeczek Yersinia lub występowanie reakcji krzyżowych z innymi pałeczkami jelitowymi z rodziny Enterobacteriaceae. Użycie jako antygenów lipopolischarydów bakteryjnych (LPS) może natomiast umożliwiać częściowe typowanie serologiczne szczepu Yersinia, gdyż opisywano różnice w budowie antygenów somatycznych (LPS) u poszczególnych serotypów/biotypów w obrębie gatunku Yersinia enterocolitica. Podczas interpretacji wyników testów ELISA opartych o antygeny LPS należy jednak uwzględnić możliwość występowania reakcji krzyżowych z innymi pałeczkami jelitowymi i pałeczką brucelozy oraz występowanie przeciwciał anty-LPS indukowanych przez niepatogenne szczepy Yersinia. Możliwe jest także występowanie krzyżowo reagujących przeciwciał skierowanych pierwotnie wobec tzw. antygenu wspólnego (enterobacterial common antygen – ECA).

Najczęściej używane w praktyce testy immunochemiczne (ELISA i immunoblot) wykorzystują jako antygeny pojedyncze białka YOP lub ich mieszaniny. Ponieważ białka YOP wytwarzane są jedynie przez patogenne szczepy pałeczek Yersinia,wykrycie przeciwciał przeciw tym antygenom dowodzi aktualnie toczącego się lub przebytego zakażenia tymi szczepami. Obecnie stosowane testy wykorzystują zarówno antygeny natywne (białka YOP izolowane z hodowanych in vitro szczepów Yersinia), jak i rekombinowane białka YOP. Najczęściej wykorzystywane antygeny to: Yop D, Yop M, Yop E, Yop H, Yop B, Yop N, V-Ag oraz MyfA i PsaA (dwa ostatnie pozwalają na różnicowanie pomiędzy zakażeń powodowanych przez Yersinia eneterocolitica od zakażeń Yersinia pseudotuberculosis).

Na podstawie występowania poszczególnych klas przeciwciał często możliwe jest określenie etapu zakażenia. Powszechnie uważa się, że występowanie przeciwciał przeciw Yersinia w klasie IgA lub IgM przemawia za aktywnym zakażeniem. Przeciwciała klasy IgM występują jednak tylko w pierwszej fazie zakażenia, ustępując miejsca produkcji swoistych przeciwciał w klasie IgA w zakażeniu przewlekłym. Natomiast przeciwciała klasy G (IgG) pojawiają się nieco później w przebiegu ostrej infekcji, jednak ich miano stopniowo narasta i pozostaje wysokie przez wiele miesięcy po przebyciu ostrego zakażenia. Przeciwciała IgG utrzymują się potem przez wiele lat, a często nawet dożywotnio.

Ponadto w diagnostyce serologicznej stosowane są również odczyn aglutynacji probówkowej lub mikroaglutynacji, odczyn wiązania dopełniacza (OWD), odczyny aglutynacji lateksu oraz odczyn immunofluorescencji pośredniej (IIF). Metody te jednak cechują się mniejszą niż ELISA i immunoblot czułością i specyficznością diagnostyczną spowodowaną m.in. występowaniem reakcji krzyżowych z innymi pałeczkami jelitowymi (np. wspólne antygeny somatyczne z E. coli) oraz pałeczką Brucella abortus.

Unikalne możliwości diagnostyczne w diagnostyce jersiniozy stwarza metoda EliSpot, która opiera się na ocenie komórkowej odpowiedzi immunologicznej na antygeny YOP jersinii. Dynamika odpowiedzi komórkowej jest znacznie szybsza niż humoralnej, co oznacza, że w pierwszym okresie zakażenia szybciej spodziewać się można dodatniego wyniku testu EliSpot niż pozytywnego wyniku badania serologicznego. Podobnie jest też w okresie po zakończeniu leczenia – szybciej spadają wyniki testu EliSpot, niż zanikają przeciwciała IgM lub IgA. W praktyce jednak, ze względu na różnice międzyosobnicze, wskazane jest łączne wykonywanie badań oceniających odpowiedź komórkową (EliSpot Yersinia) i humoralną (serologiczną – np. Yersinia immunoblot IgM lub IgA).

Dodatkową opcją diagnostyczną są techniki biologii molekularnej (PCR, rtPCR, NAT i inne techniki) stosowane do wykrywania obecności DNA pałeczek Yersinia w materiale biologicznym lub żywności.

Zwiń tekst